بیماری شانکر سیتوسپورایی یا شانکر قارچی درختان یکی از مخربترین بیماریهای درختان است که به دلیل سرعت پیشرفت بالا و توانایی ایجاد خسارات جبرانناپذیر، اهمیت ویژهای در باغبانی و فضای سبز دارد. این بیماری قارچی عمدتاً در درختان میوه هستهدار مانند هلو، زردآلو و گیلاس مشاهده میشود و همچنین در برخی درختان زینتی و جنگلی از جمله صنوبر و بید نیز خسارتزا است.
شانکر قارچی چیست؟
بیماری شانکر سیتوسپورایی که به شانکر دایمی نیز معروف است، یک بیماری گیاهی مخرب است که با ایجاد زخمهای نکروزه یا مرده بر روی پوست، شاخهها و تنه درختان مشخص میشود. عامل اصلی این بیماری، گونههای مختلفی از قارچهای جنس سیتوسپورا هستند. این قارچها به عنوان پاتوژنهای فرصتطلب شناخته میشوند؛ به این معنی که معمولاً تنها زمانی قادر به آلوده کردن درخت هستند که گیاه به دلیل عوامل استرسزای محیطی یا مکانیکی ضعیف شده باشد.
چرخه بیماری شانکر قارچی
قارچ عامل شانکر قارچی در تمام طول سال روی شاخهها و تنه، بهویژه بهصورت پیکنید، حضور داشته و زمستانگذرانی آن از طریق پیکنیدهای حاوی پیکنیدیوسپور انجام میشود. آلودگی تنها از طریق زخمهایی مثل هرس، سرما، تگرگ، حشرات و آفتابسوختگی صورت میگیرد و نفوذ از بافتهای سالم ممکن نیست. پس از استقرار، قارچ بهسرعت گسترش یافته و در شرایط مرطوب، پیکنیدیوسپورها بهصورت لعاب از پیکنید خارج شده و با باران و باد پخش میشوند. اوج ایجاد عفونت در فصول خنک و بارانی، بهویژه پاییز، زمستانهای ملایم و اوایل بهار است.
علائم و نشانه های بيماری شانکر سیتوسپورایی
اولین نشانه بیماری شانکر قارچی، تغییر رنگ و فرورفتگی تدریجی پوست در محل آلودگی و ایجاد مرز مشخص بین بافت سالم و بیمار است. در درختان میوه هستهدار، ترشح صمغ کهربایی تا قهوهایرنگ از محل شانکر دیده میشود که یکی از علائم شاخص بیماری محسوب میگردد. با پیشرفت بیماری، پوست ناحیه آلوده خشک شده و بافت زیرین به رنگ قهوهای تیره در میآید، در حالی که بافت سالم اطراف همچنان روشن باقی میماند.
آسیب به بافت آوندی و مرگ شاخه توسط شانکر دایمی
شانکر قارچی سیتوسپورایی با تخریب بافتهای آوندی درخت، بهویژه کامبیوم و آوندها، یکی از مخربترین بیماریهای درختان محسوب میشود. با گسترش شانکر و ایجاد حالت حلقهزدگی در شاخه یا تنه، جریان آب و مواد غذایی قطع شده و این موضوع باعث سرخشکیدگی و مرگ ناگهانی شاخههای بالایی میشود. باقی ماندن برگهای خشک روی شاخهها از نشانههای بارز این نوع شانکر قارچی است. همچنین وجود ساختارهای سیاهرنگی به نام پیکنیدی در شانکرهای قدیمی، نشاندهنده حضور قارچ و منبع انتشار بیماری به سایر درختان سالم است.
نقش استرسهای محیطی در ایجاد شانکر قارچی
تقریباً تمام موارد جدی بیماری شانکر سیتوسپورایی (شانکر قارچی) درختان با نوعی استرس غیرزیستی مرتبط هستند. این استرسها مقاومت طبیعی درخت را کاهش داده و نفوذ قارچ را تسهیل میکنند. مهمترین عوامل استرسزا عبارتند از:
- آسیبهای ناشی از سرما و یخبندان: خسارتهای زمستانی، به ویژه ترکهای ناشی از یخزدگی در پوست درختان، دروازههای اصلی ورود قارچ سیتوسپورا هستند. نوسانات شدید دمایی در اواخر زمستان یا اوایل بهار، آسیبپذیری درخت را به شدت افزایش میدهد.
- خشکسالی و تنش آبی: کمبود آب طولانیمدت، درخت را ضعیف کرده و باعث میشود نتواند به خوبی در برابر عفونت مقاچی کند. درختانی که در مناطق خشک یا کمآبیاری شده قرار دارند، بسیار مستعدتر هستند.
- کود مواد غذایی یا تغذیه نامتعادل: کمبود عناصر غذایی ضروری، به خصوص پتاسیم یا نیتروژن بیش از حد، میتواند سلامت کلی درخت را به خطر اندازد.
- آفتابسوختگی: پوست درختانی که در معرض آفتاب شدید قرار میگیرند، به ویژه در سمت جنوب غربی تنه، ممکن است آسیب ببیند و این زخمها محل مناسبی برای استقرار قارچ فراهم میکنند، استفاده از رنگ تنه از این عامل پیشیگیری می کند.
مدیریت بیماری شانکر سیتوسپورایی
مدیریت مؤثر این شانکر قارچی شامل کاهش تنشهای آبی و تغذیهای، آبیاری منظم و تغذیه متعادل، محافظت تنه در برابر سرما و آفتابسوختگی، انتخاب ارقام متحمل و جلوگیری از ایجاد زخمهای مکانیکی روی تنه و شاخههاست. تمرکز بر این اقدامات، نقش کلیدی در پیشگیری از بیماری شانکر سیتوسپورایی دارد.
رویکرد شیمیایی و سموم مناسب برای بیماری شانکر دائمی
قارچهای سیتوسپورا پس از ورود به بافت چوبی و ایجاد شانکر، در برابر سموم قارچکش محافظت میشوند. قارچکشها به ندرت میتوانند به طور مؤثر به عمق بافت آوندی نفوذ کرده و پاتوژن را از بین ببرند. بنابراین، تمرکز بر روی زمانبندی کاربرد سموم برای محافظت از نقاط ورود مانند زخمهای هرس یا آسیبهای زمستانی است.
سموم مناسب برای شانکر قارچی و زمان استفاده
ترکیبات مسی: قارچکشهایی مانند بردوفیکس و اکسیکلرور مس با خاصیت حفاظتی، برای جلوگیری از جوانهزنی اسپورها بسیار مؤثرند و باید پس از هرس یا قبل از بارندگیهای شدید در پاییز و اوایل بهار استفاده شوند.
قارچکشهای سیستمیک (با احتیاط): سمومی مانند متیلتیوفانات در مراحل اولیه آلودگی و با نظر کارشناس قابل استفادهاند، اما روی شانکرهای قدیمی اثربخشی محدودی دارند و احتمال بروز مقاومت وجود دارد.
پوشش محافظ زخم: استفاده از خمیرهای محافظ حاوی قارچکشهای تماسی پس از هرس، برای جلوگیری از نفوذ مجدد قارچ از طریق زخمهای تازه ضروری است. استفاده از رنگ تنه برای جلوگیری از نوسانات دمایی نیز میتواند موثر باشد.
برای پیشگیری از آلودگیهای جدید شانکر قارچی، انجام سمپاشی منظم درختان حداقل سه نوبت توصیه میشود:
- نوبت اول: پس از برداشت میوه و همزمان با ریزش برگها در پاییز
- نوبت دوم: اواخر پاییز با مخلوط بردو ۱٫۵ تا ۲ درصد
- نوبت سوم: اوایل بهار، پس از ریزش گلبرگها با بنومیل ۰٫۷ در هزار
اجرای دقیق این برنامه نقش مهمی در کاهش آلودگی و جلوگیری از گسترش بیماری دارد.