مرکبات یکی از محصولاتی است که در ایران، به خصوص در جنوب و شمال کشور اهمیت ویژه ای دارد. همه گیاهان به خصوص باغات مرکبات هر ساله مورد حمله و خسارت آفات و بیماری ها قرار می گیرند و شناخت این عوامل خسارت زا بسیار مهم و ضروری است. بیماری های مرکبات توسط عوامل بیماری زای مختلفی از جمله قارچ ها، باکتری ها و ویروس ها ایجاد می شوند. این بیماری ها می توانند اندام های مختلف گیاه را درگیر کرده و خسارات جبران ناپذیری وارد کنند. از این رو شناخت و کنترل آن ها بسیار مهم است. در این مقاله، مهم ترین بیماری های قارچی، باکتریایی و ویروسی مرکبات و نحوه مدیریت آنها را بررسی می کنیم.
مقالات زیر هم می توانند برای شما مفید باشند:
- بهترین کود برای مرکبات جنوب
- دلایل ترکیدگی در میوه مرکبات
- سرخشکیدگی درخت مرکبات
- برنامه تغذیه کودی مرکبات
- آفات مهم مرکبات
بیماری های قارچی مرکبات
در این بخش از مقاله به معرفی بیماری های قارچی مرکبات خواهیم پرداخت.
ملانوز مرکبات (Citrus Melanose)
علائم بیماری ملانوز در مرکبات به صورت ایجاد لکه های کوچک، تیره و قهوه ای رنگ، شبیه به زنگ، روی برگ ها، شاخه ها و میوه ها است که ظاهر میوه را بد جلوه می دهد و موجب کاهش بازارپسندی محصول می شود. در موارد شدید، لکه ها به هم می پیوندند و می تواند باعث ترک خوردگی و ریزش میوه شوند. عامل بیماری قارچ Diaporthe citri (قبلا Phomopsis citri) است و زمان انتقال و آلودگی آن به این صورت است که اسپورهای قارچ در بقایای گیاهی آلوده شاخه و برگ های ریخته شده بر روی زمین، زمستان گذرانی می کنند. باد و باران می توانند اسپورها را به اندام های سالم گیاهان منتقل کنند و سبب آلودگی، به خصوص در فصل بهار و تابستان با رطوبت بالا شوند.
کنترل بیماری ملانوز مرکبات
- پیشگیری: حذف شاخه های خشک و آلوده، جمع آوری و انهدام برگ ها و میوه های ریخته شده
- مبارزه شیمیایی: سمپاشی با قارچ کش های مسی مانند اکسی کلرور مس در زمان ریزش گلبرگ ها و باز شدن شکوفه ها. تکرار سمپاشی در صورت نیاز با توجه به شرایط آب و هوایی
سفیدک مرکبات یا کپک پودری مرکبات (Powdery Mildew)
این بیماری به صورت پوشش سفید و پودری مانند روی برگ ها، جوانه ها و در برخی موارد روی گل ها حضور دارد. این پوشش باعث بدشکلی، پیچیدگی و ریزش برگ ها و همچنین کاهش گلدهی و میوه دهی می شود. عامل بیماری قارچ هایی از جنس _Erysiphe* (به ویژه Erysiphe pisi برای برخی گونه ها). زمان انتقال و آلودگی این بیماری اغلب در شرایطی با اختلاف دمای زیاد بین روز و شب، رطوبت نسبی بالا و گردش هوای ضعیف رخ می دهد. زمان اوج فعالیت آن معمولا در فصل بهار است.
کنترل بیماری کپک پودری مرکبات
- مدیریت باغ: هرس مناسب برای بهبود تهویه هوا و کاهش رطوبت در تاج درخت
- مبارزه شیمیایی: استفاده از قارچ کش های گوگردی با احتیاط و در دمای مناسب، قارچ کش های مسی یا قارچ کش های سیستمیک و سمومی مثل تیوفانات متیل موثر است.
بیماری گموز مرکبات (Gummosis)
بیماری گموز مرکبات با ترشح صمغ از محل زخم ها یا شکاف های روی تنه و شاخه های درخت ایجاد بیماری می کند. در مراحل پیشرفته، باعث پوسیدگی و خشک شدن پوست و لایه زیرین آن می شود. عامل بیماری قارچ _Phytophthora citrophthora و Phytophthora parasitica است که بسیار شبیه به شانکر باکتریایی است. زمان انتقال و آلودگی قارچ در طول فصل رشد است. در خاک و بقایای گیاهی آلوده زمستان گذرانی می کند. آب جاری، آبیاری غرقابی و خاک های سنگین، انتقال عوامل بیماری زا را تسهیل می کنند. آلودگی از طریق زخم ها و خراش های روی تنه و ریشه صورت می گیرد.
کنترل بیماری گموز مرکبات
- پیشگیری: جلوگیری از تماس طوقه و تنه درخت با خاک مرطوب، بهبود زهکشی باغ، اجتناب از آسیب رسانی به تنه در زمان عملیات باغی
- مدیریت باغ: هرس شاخه های آلوده، پاک کردن قسمت های شیره ترشح شده و محلول پاشی با قارچ کش های مسی مثل بردوفیکس به خصوص در اواخر تابستان و اوایل مهر ماه
لکه قهوهای آلترناریای (Alternaria Brown Spot)
این بیماری باعث ایجاد لکه های کوچک، قهوه ای تیره و دایره ای روی برگ ها، به خصوص در برگ های جوان می شود. این لکه ها می توانند به هم پیوسته و باعث ریزش برگ شوند. همچنین روی میوه نیز لکه های تیره و فرو رفته ایجاد می کند. عامل بیماری قارچ Alternaria alternata است و زمان انتقال و آلودگی در طول فصل رشد میوه است. قارچ در بقایای گیاهی و خاک وجود دارد و با باد و باران منتقل می شود. رطوبت بالا و برگ های خیس، شرایط مساعدی برای آلودگی فراهم می کند.
کنترل بیماری آلترناریای مرکبات
- پیشگیری: حذف بقایای گیاهی آلوده
- مبارزه شیمیایی: سمپاشی با قارچ کش های مناسب مثل بردوفیکس در زمان ظهور اولین علائم و تکرار آن در صورت نیاز
سیاه شدن میوه مرکبات (Alternaria Rot)
علائم این بیماری به صورت پوسیدگی سیاه رنگ و نرم روی میوه ظاهر می گردد که معمولا از محل اتصال دم میوه شروع می شود. عامل بیماری قارچ Alternaria alternata است. زمان انتقال و آلودگی مشابه لکه قهوهای آلترناریای است؛ اما بیشتر بر روی میوه های رسیده تأثیر می گذارد.
کنترل بیماری پوسیدگی سیاه مرکبات
- مدیریت باغ: جلوگیری از آسیب دیدگی میوه
- مدیریت پس از برداشت: استفاده از مواد ضدعفونی کننده و شرایط نگهداری مناسب
بیماری اسکب (Citrus Scab)
علائم آن به صورت ایجاد برجستگی های نامنظم، زگیل مانند و قهوه ای رنگ روی میوه، برگ و شاخه های جوان است و میوه های آلوده بدشکل می شود و کیفیت آن ها کاهش می یابد. عامل بیماری قارچ Elsinoë fawcettii است. قارچ در بقایای گیاهی آلوده زمستان گذرانی می کند. باد و باران اسپورها را به اندام های جوان و در حال رشد منتقل می کند و باعث آلودگی می شوند. فصل بهار با بارندگی های مکرر، زمان مساعدی برای گسترش بیماری است.
کنترل بیماری اسکب
- پیشگیری: حذف و انهدام شاخه ها و برگ های آلوده
- مبارزه شیمیایی: سمپاشی با قارچ کش های مسی یا ارگانیک در زمان گلدهی و پس از آن، به خصوص در مناطق پرباران
بیماریهای باکتریایی مرکبات
در ادامه بیماری های باکتریایی مرکبات را بررسی می کنیم.
شانکر باکتریایی مرکبات (Citrus Canker)
علائم این بیماری با ایجاد لکه های برجسته، شیره ای مانند و سپس زخم های قهوه ای رنگ تا سیاه روی برگ ها، شاخه ها و میوه ها پدیدار می شود. این لکه ها معمولا با هاله ای زرد رنگ احاطه می شود و در نهایت ممکن است ریزش کنند. عامل بیماری باکتری Xanthomonas citri pv citri زمان انتقال و آلودگی بیشتر در اوایل بهار است. باکتری در بقایای گیاهی آلوده و زخم های درخت زنده می ماند. باد، باران، حشرات و ابزارآلات باغبانی، عوامل انتقال اصلی هستند. آلودگی از طریق روزنه ها و زخم های طبیعی یا ایجاد شده روی گیاه صورت می گیرد.
کنترل بیماری شانکر مرکبات
- پیشگیری: استفاده از نهال های سالم و گواهی شده، ضدعفونی ابزارآلات باغبانی، جلوگیری از ورود ارقام حساس به مناطق پاک
- مدیریت باغ: حذف و انهدام درختان یا شاخه های به شدت آلوده. سمپاشی با قارچ کش های مسی (با غلظت مناسب) برای کاهش انتشار باکتری. پاک کردن قسمت های شیره ترشح شده و محلول پاشی با قارچ کش های مسی مثل بردوفیکس به خصوص در اواخر تابستان و اوایل مهر ماه
بیماری میوه سبز یا زردی مرکبات (Citrus Greening / Huanglongbing – HLB)
این بیماری مخرب ترین بیماری باکتریایی مرکبات در جهان است. علائم شامل زردی نامتقارن برگ ها (شبیه برگ های انبه)، ریزش برگ و میوه، بدشکلی میوه، سبز ماندن میوه حتی پس از رسیدن و کاهش شدید کیفیت و طعم میوه است. درختان آلوده به تدریج ضعیف می شوند و از بین می روند. عامل بیماری باکتری Candidatus Liberibacter asiaticus (و گونه های مرتبط). عامل اصلی انتقال این بیماری، آفت پسیل آسیایی مرکبات (ACP) است. همچنین از طریق پیوند با شاخه های آلوده نیز منتقل می شود.
کنترل بیماری باکتریایی میوه سبز
- کنترل ناقل: مهم ترین راهکار، کنترل شدید و مداوم پسیل آسیایی مرکبات از طریق سمپاشی های منظم با حشره کش های مناسب و استفاده از تله های فرمونی
- استفاده از نهال سالم: اطمینان از سلامت نهال های کاشته شده
- حذف درختان آلوده: شناسایی و معدوم کردن درختان آلوده برای جلوگیری از انتشار بیشتر بیماری
- تحقیقات در زمینه ارقام مقاوم: توسعه و استفاده از ارقام مقاوم به بیماری
بیماری استابورن یا ریز برگی مرکبات (Citrus Stubborn Disease)
علائم این بیماری به صورت کاهش شدید رشد درخت، ریز برگی، بدشکلی برگ ها (پیچیدگی، موج دار شدن، کوچک ماندن)، کوتاهی و ضخیم شدن شاخه ها (شبیه به تنه درخت)، و تولید میوه های کوچک، بدشکل، با پوسته ضخیم و طعم تلخ است. عامل بیماری باکتری Spiroplasma citri می باشد. این باکتری توسط حشرات مکنده به نام ساس های برگی یا زنجرک ها (Leafhoppers) منتقل می شود. همچنین از طریق پیوند و بذرهای آلوده نیز قابلیت انتقال دارد.
کنترل بیماری استاورن مرکبات
- کنترل ناقل: مبارزه با آفات با استفاده از حشره کش های سیستمیک مثل کنفیدور
- استفاده از نهال سالم: اطمینان از سلامت نهال ها
- حذف و معدوم کردن درختان آلوده: برای جلوگیری از انتشار بیماری
بیماری های ویروسی مرکبات
بیماری های ویروسی مهم در مرکبات نیز شامل موارد زیر هستند:
بیماری ویروسی تریستیزای مرکبات (Citrus Tristeza Virus – CTV)
علائم این بیماری بسته به رقم مرکبات و پایه مورد استفاده، متفاوت است. در برخی موارد، باعث زردی، ریزش برگ و کاهش رشد می شود. در ارقام حساس پیوندی بر روی پایه های سیترنج یا لیمو ترش، باعث زوال سریع درخت (Quick decline) می گردد. عامل بیماری ویروس تریستزا مرکبات (CTV) بوده و اصلی ترین عامل انتقال این ویروس، شته ها (Aphids) هستند. همچنین از طریق پیوند با شاخه های آلوده نیز منتقل می شود.
عامل و راه های کنترل ویروسی تریستیزای مرکبات
عامل ویروس CTV است. کنترل شامل استفاده از پایه های مقاوم و استفاده از شاخه های سالم و گواهی شده برای پیوند و کنترل شته ها است.
بیماری ویروسی لپروز (Citrus Leprosis Virus – CiLV)
علائم این بیماری به صورت ایجاد زخم های قهوه ای رنگ و فرو رفته روی برگ ها، شاخه ها و میوه ها است. این زخم ها می توانند باعث ریزش برگ و میوه و کاهش کیفیت محصول شوند. عامل بیماری ویروس لپروز مرکبات (CiLV) است. عامل اصلی انتقال این ویروس، کنه نارنجی (False spider mite – Phyllocoptruta oleivora) است.
کنترل بیماری ویروسی لپروز در مرکبات
- کنترل ناقل: کنترل کنه نارنجی با استفاده از کنه کش هایی مانند آبامکتین
- استفاده از نهال سالم: اطمینان از سلامت نهال های پیوندی
- حذف اندام های آلوده: بریدن و انهدام برگ ها و شاخه های آلوده
بیماری اگزوکورتیس مرکبات (Citrus Exocortis)
علائم این بیماری فقط بر روی پایه های حساس (مانند پایه های ترایفولیتا و برخی هیبریدهای آن) علائم نشان می دهد. علائم شامل کوتاهی و ضخیم شدن تنه، ایجاد ترک های سطحی و پوسته پوسته شدن در قسمت پایه تنه (زیر پیوند) است. رشد درخت کند می شود و محصول کاهش می یابد. عامل بیماری ویروئید (Viroid) اگزوکورتیس مرکبات (CEVd) است و انتقال آن عمدتا از طریق ابزارآلات باغبانی (چاقوی پیوند) و قلمه و پیوند آلوده صورت میگیرد.
کنترل بیماری اگزوکورتیس مرکبات
- استفاده از نهال سالم: استفاده از پایه های مقاوم به اگزوکورتیس یا پایه هایی که با ویروئید تیمار شده اند (برای ایجاد مقاومت)
- ضدعفونی ابزارآلات: ضدعفونی مداوم چاقوی پیوند با الکل یا مواد ضدعفونی کننده
بیماری کیسه صمغی (Blind Pocket)
علائم آن با ایجاد حفره های پر از صمغ در داخل میوه است. این حفره ها معمولا در نزدیکی هسته یا در بخش های مختلف میوه هستند و باعث بدشکلی و کاهش کیفیت میوه می گردند. عامل دقیق این بیماری هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما احتمالا ویروسی یا اختلال فیزیولوژیکی مرتبط با شرایط محیطی یا پیوند است.
کنترل بیماری کیسه صمغی مرکبات
- استفاده از ارقام و پایه های مقاوم: انتخاب ارقام و پایه هایی که کمتر به این عارضه حساس هستند.
- مدیریت تنش های محیطی: تأمین آب و مواد غذایی کافی و جلوگیری از تنش های محیطی
- حذف بخش آلوده و ضد عفونی ابزار هرس
بیماری جاروی جادوگر لیمو (Witches’ Broom Disease of Lime)
علائم آن به صورت رشد غیرعادی و متراکم شاخه ها در یک نقطه، شبیه به جاروی جادوگر. این عارضه باعث ضعف عمومی درخت و کاهش محصول می شود. عامل این بیماری باکتریایی یا شبه باکتریایی (مانند فایتوپلاسما) و برخی آفات مانند زنجرک ها گزارش می شود. زمان انتقال و آلودگی از طریق حشرات مکنده (مانند سوسک های شاخک بلند) یا از طریق پیوند صورت می گیرد.
کنترل بیماری جاروی جادوگر
- حذف شاخه های آلوده: بریدن و انهدام قسمت های جارویی شکل
- کنترل ناقلین: در صورت شناسایی ناقل، اقدام به کنترل آن و استفاده از نهال سالم
پیچ خوردگی برگ مرکبات (Citrus Leaf Curl)
علائم آن به صورت پیچیدگی، چروکیدگی و کوچک ماندن برگ ها است که می تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند ویروس ها، تنش های محیطی (خشکی، سرما) یا آفات مکنده باشد. عوامل مختلفی می توانند باعث این عارضه شوند، از جمله ویروس ها (مانند ویروس موزاییک سیب زمینی)، باکتری ها و تنش های محیطی. زمان انتقال و آلودگی بسته به عامل بیماری زا متفاوت است.
کنترل بیماری پیچ خوردگی برگ مرکبات
- شناسایی عامل: تشخیص دقیق عامل بیماری زا برای انتخاب روش کنترلی مناسب
- مدیریت تنش های محیطی: تأمین آب و کود کافی، محافظت در برابر سرما
- کنترل آفات مکنده: در صورت ارتباط با شته ها یا تریپس ها
- استفاده از نهال سالم: اطمینان از عدم وجود ویروس در نهال های جدید
کپک سبز مرکبات (Green Mold)
علائم آن به صورت پوسیدگی نرم و سبز رنگ به خصوص روی میوه های رسیده است که با تولید مقدار زیادی اسپور سبز و یا خاکستری رنگ مشخص می شود. این بیماری معمولا پس از برداشت یا در انبار رخ می دهد؛ اما می تواند در باغ نیز به میوه های آسیب دیده حمله کند. عامل بیماری قارچ Penicillium digitatum و زمان انتقال و آلودگی اسپورهای قارچ بیشتر در اواخر تشکیل میوه است. این اسپورها در همه جا وجود دارند و از طریق زخم های کوچک روی پوست میوه وارد می شود و باعث پوسیدگی می گردند.
کنترل بیماری کپک سبز مرکبات
- مبارزه در باغ: جلوگیری از آسیب دیدگی میوه در اثر باد، تگرگ یا حشرات و حتی آسیب مکانیکی
- مدیریت پس از برداشت: استفاده از سمومی همچون تیابندازول پس از برداشت و نگهداری میوه در شرایط دمایی و رطوبتی مناسب
کپک آبی مرکبات (Blue Mold)
پوسیدگی نرم با رنگ آبی-سبز روی میوه، مشابه کپک سبز اما با رنگ متمایزتر است که می تواند به میوه های رسیده خسارت بسیار زیادی وارد کند. عامل بیماری قارچ Penicillium italicum و زمان انتقال و آلودگی آن مشابه کپک سبز، از طریق زخم های میوه است. کنترل بیماری کپک آبی مرکبات هم نیز مشابه کنترل کپک سبز است. با تأکید بر مدیریت پس از برداشت و ضدعفونی می توان آن را کنترل کرد.
جمع بندی
بیماری های مرکبات در دسته های کلی بیماری های قارچی، باکتریایی و ویروسی قرار می گیرند. شناخت علائم این بیماری ها و تشخیص به موقع می تواند باعث کنترل بهتر و جلوگیری از خسارت به باغات مرکبات شود.