مرکبات به ویژه پرتقال، نارنگی، لیمو و گریپ فروت، از محبوب ترین و اقتصادی ترین محصولات باغی در سراسر جهان، از جمله ایران، محسوب می شوند. با این حال، تولید پایدار و سودآور مرکبات با چالش های متعددی روبه رو است که مهم ترین آن ها، هجوم آفات و بروز بیماری های مختلف است. این عوامل زیان بار نه تنها باعث کاهش کمیت و کیفیت میوه می شوند، بلکه می توانند به تضعیف و حتی نابودی درختان نیز منجر گردند. در این مقاله به بررسی مهمترین آفات مرکبات، زمان بروز آن ها، علائم خسارت و مهمتر از همه، روش های نوین و مؤثر کنترل و مدیریت آن ها خواهیم پرداخت. هدف این راهنما، توانمندسازی باغداران و علاقه مندان به حوزه باغبانی در شناسایی و مقابله با این تهدیدات است تا بتوانند حداکثر بهره وری را از باغات خود به دست آورند.
مقالات زیر هم می توانند برای شما مفید باشند:
- بهترین کود برای مرکبات جنوب
- دلایل ترکیدگی در میوه مرکبات
- سرخشکیدگی درخت مرکبات
- برنامه تغذیه کودی مرکبات
آفات مهم مرکبات و راهکارهای مقابله با آنها
آفات مرکبات طیف وسیعی از حشرات، کنه ها و سایر بندپایان را شامل می شوند که با تغذیه از اندام های مختلف گیاه (برگ، شاخه، میوه و ریشه) باعث خسارت مستقیم و غیرمستقیم می گردند. درک چرخه زندگی، نحوه تغذیه و زمان فعالیت هر آفت، کلید اصلی در اجرای برنامه های مدیریتی موفق است.
پسیل آسیایی مرکبات (Asian Citrus Psyllid – ACP)
این آفت کوچک با تغذیه از شیره گیاهی، باعث ضعف عمومی درخت، ریزش برگ و میوه می شود. مهمترین خسارت پسیل آسیایی، انتقال عامل بیماری زردی یا سبزینگی مرکبات (Citrus Greening) است که یکی از مخرب ترین بیماری های باکتریایی مرکبات در جهان محسوب می شود. بیشترین فعالیت آن در فصول گرم و معتدل سال، به خصوص بهار و پاییز است.
کنترل پسیل آسیایی مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از حشره کش های سیستمیک و تماسی در زمان ظهور اولیه آفت. سمپاشی باید با دقت و پوشش کامل اندام های گیاهی انجام شود.
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از دشمنان طبیعی پسیل مانند کفشدوزک ها و زنبورهای پارازیتوئید
- مدیریت باغ: حذف علف های هرز که می توانند میزبان آفت باشند، هرس مناسب درختان برای بهبود تهویه و کاهش تراکم جمعیت آفت
شپشک آرد آلود مرکبات (Citrus Mealybug)
این حشرات با پوششی سفید و پودری مانند و آردی بر روی شاخه ها، برگ ها و میوه ها مشاهده می شوند. شپشک های آرد آلود با مکیدن شیره گیاهی، باعث ضعف، زردی و ریزش برگ و میوه می شوند. همچنین، فضولات شیرین آن ها یا عسلک منجر به رشد کپک دودی (Sooty mold) می شود و فتوسنتز را مختل می کند. این آفت در طول سال فعال است، اما در شرایط گرم و مرطوب تکثیر بیشتری دارد.
کنترل شپشک آرد آلود مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از روغن های باغبانی (روغن ولک) در زمستان یا اوایل بهار برای خفه کردن تخم ها و حشرات کامل. استفاده از حشره کش های سیستمیک در صورت شدت آلودگی مثل کنفیدور.
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از زنبور پارازیتوئید Cryptolaemus montrouzieri که به طور مؤثری جمعیت شپشک آرد آلود را کنترل می کند.
- روش های مکانیکی: پاک کردن آلودگی با برس یا پارچه آغشته به الکل در مقیاس کم
شپشک سپردارها (Scale Insects)
آفت شپشک سپردار در مرکبات انواع مختلفی دارد که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم:
شپشک سپردار واوی مرکبات (Parlatoria ziziphi)
شپشک های واوی سپرهای خاکستری تیره و بیضی شکل به فرم حرف (و) روی برگ ها و میوه ها حضور پیدا می کنند. این آفات موجب ضعف، زردی و ریزش برگ و میوه و کاهش کیفیت محصول می شوند. شپشک های سپردار واوی مرکبات در طول سال فعال هستند، اما زمستان گذرانی به صورت حشره کامل یا تخم صورت می گیرد.
کنترل شپشک سپردار واوی مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از روغن های باغبانی به همراه سم اتیون در زمستان و حشره کش های سیستمیک در فصل رشد
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از زنبورهای پارازیتوئید و شکارگرهای طبیعی
سپردار قهوهای مرکبات (Coccus hesperidum)
سپرهای قهوه ای به صورت بیضی شکل هستند و روی برگ ها و شاخه ها حضور دارند. این آفات موجب تولید عسلک و رشد کپک دودی می شوند و در طول سال فعال هستند. اوج فعالیت این آفت در فصل گرم است. کنترل این آفت نیز مشابه سپردار واوی، با تأکید بر استفاده از روغنهای باغبانی، سموم مناسب مثل کنفیدور و حشرات مفید است.
تریپس مرکبات (Citrus Thrips)
تریپس ها حشرات بسیار کوچکی هستند که با تغذیه از سطح میوه و برگ و سپس تغذیه از شیره آن، باعث ایجاد لکه های نقره ای یا برنزی و بدشکلی روی میوه می شوند. خسارت در مراحل اولیه رشد میوه شدیدتر است و زمان فعالیت آن از اوایل فصل بهار، همزمان با گلدهی و تشکیل میوه می باشد.
کنترل تریپس مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از حشره کش های مناسب مانند کلریپریفوس در زمان مشاهده اولین علائم خسارت
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از شکارگرهای طبیعی مانند کنه های شکارگر
- روش های مدیریتی: حذف علف های هرز اطراف باغ که می توانند میزبان تریپس باشند.
کنه ها
کنه ها در مرکبات به دو صورتکنه قرمز و کنه نقره ای فعالیت می کنند:
کنه قرمز مرکبات Citrus Red Mite – Panonychus citri
کنه های ریز قرمز رنگ که در سطح زیرین برگ ها تجمع می یابند و با تغذیه از شیره سلولی، باعث ایجاد نقاط زرد رنگ یا سفید رنگ روی برگ ها می شود و در نهایت منجر به قهوه ای شدن و ریزش برگ می شوند. این کنه ها در هوای گرم و خشک، به خصوص تابستان و اوایل پاییز گسترش بیشتری دارند.
کنترل کنه قرمز مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از کنه کش های مناسب مانند کنه کش های روغنی یا گوگردی (در صورت عدم حساسیت گیاه) و مصرف سموم کنه کش مانند آبامکتین
- مبارزه بیولوژیک: دشمنان طبیعی مانند کنه های شکارگر
- مدیریت آبیاری: تأمین رطوبت کافی در باغ می تواند به کنترل کنه قرمز کمک کند.
کنه زنگار یا کنه نقرهای Citrus Rust Mite – Phyllocoptruta oleivora
این کنه بسیار کوچک، باعث تغییر رنگ پوست میوه و برگ از سبز به قهوه ای زنگار یا نقره ای می شود. خسارت اصلی بر روی کیفیت ظاهری میوه و کاهش ارزش اقتصادی آن است و در فصل گرم و مرطوب، به ویژه تابستان و پاییز بیشترین جمعیت را دارد.
کنترل کنه زنگار
- مبارزه شیمیایی: کنه کش های حاوی گوگرد (در صورت عدم حساسیت گیاه) و مصرف سم آبامکتین
- مبارزه بیولوژیک: کنههای شکارگر
- مدیریت باغ: هرس مناسب برای بهبود تهویه
بالشتک مرکبات (Citrus Bark Scale)
حشرات فلس دار که روی تنه و شاخه ها تجمع می یابند و با مکیدن شیره، باعث ضعف، زردی و خشکی شاخه ها می شوند و گاهی در طول سال فعال هستند.
کنترل بالشتک مرکبات
- مبارزه شیمیایی: روغن های باغبانی در زمستان، حشره کش های سیستمیک مثل کنفیدور
- استفاده از صابون کشاورزی و شستشوی درخت
آفات برگخوار و میوه خوار مرکبات
این نوع از آفات مرکبات به دسته های زیر تقسیم بندی می شوند:
مینوز برگ مرکبات (Citrus Leafminer)
لارو این پروانه کوچک با ایجاد دالان های مارپیچ در داخل برگ ها، باعث ضعف و کاهش فتوسنتز می شوند. خسارت شدید می تواند منجر به ریزش برگ های جوان شود و بیشترین فعالیت در فصل بهار و پاییز است.
کنترل مینوز مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از حشره کش های سیستمیک یا تماسی در زمان خروج پروانه ها یا مشاهده اولین دالان ها مانند مصرف سم افوریا
- مبارزه بیولوژیک: استفاده از زنبور پارازیتوئید که لارو مینوز را پارازیت می کند.
- مدیریت باغ: حذف و انهدام برگ های آلوده
برگخوار مرکبات Citrus Leaf-eating Caterpillars
کرم های مختلفی از خانواده پروانه ها و شاپرک ها که از برگ های درختان مرکبات تغذیه می کنند و باعث سوراخ شدن یا از بین رفتن کامل برگ ها می شوند. بسته به نوع کرم، در فصول مختلف سال به خصوص ابتدای فصل رشد می تواند خسارت وارد کند.
کنترل برگخوار مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از حشره کش های مناسب مانند سایپرمترین یا اسپینوساد
- روش های مکانیکی: جمع آوری دستی کرم ها در مقیاس کم
- استفاده از تله ها و گیاهان تله
مگس میوه مدیترانه ای (Mediterranean Fruit Fly – Medfly)
این مگس با تخم گذاری در زیر پوست میوه های در حال رسیدن، باعث ایجاد کرم خوردگی میوه، ریزش و کاهش شدید کیفیت محصول می شود. لاروها با تغذیه از میوه باعث خراب شدن میوه می شوند. این آفت در فصول گرم سال، با اوج فعالیت در نیمه و اواخر تابستان خسارتش را وارد می کند.
کنترل مگس میوه مدیترانه ای
- مبارزه شیمیایی: استفاده از طعمه های مسموم (طعمه پاشی) در زمان شروع فعالیت مگس و مصرف سم مالاتیون
- تله های فرمونی: برای پایش و به دام انداختن مگس های نر
- مدیریت باغ: جمع آوری و انهدام میوه های آلوده و ریخته شده پای درخت
- روش های قرنطینه ای: جلوگیری از انتقال میوه آلوده به مناطق سالم
نماتد ریشه و زوال مرکبات (Citrus Root Nematodes & Decline)
نماتدها کرم های بسیار ریز و میکروسکوپی هستند که به ریشه ها حمله می کنند و باعث ایجاد زخم، کاهش جذب آب و مواد غذایی، ضعف عمومی، زردی برگ ها، ریزش میوه و در نهایت زوال و مرگ درخت می شوند. نماتدها در طول سال در خاک فعال هستند و با افزایش رطوبت و آبیاری راحت تر گسترش پیدا می کنند.
کنترل نماتد ریشه و زوال مرکبات
- مبارزه شیمیایی: استفاده از نماتدکش ها در خاک مانند متام سدیم و اسید اکتیو با رعایت دقیق دستورالعمل ها و مسائل زیست محیطی قابل کنترل است.
- مدیریت باغ: انتخاب ارقام مقاوم، بهبود زهکشی خاک، جلوگیری از آبیاری غرقابی و آفتاب دهی می تواند در کنترل موثر باشد.
جمع بندی
در این مقاله آفات مرکبات و روش های تشخیص و مبارزه با آن ها را بیان کردیم. یکی از مهم ترین نکات در کنترل آفات، تشخیص صحیح و به موقع آنهاست. به همین منظور بهتر است درختان مرکبات خود را به صورت مداوم از نظر وجود آفات بررسی نمایید.